واژه نامه‌ی پازند

منتشرشده: فوریه 27, 2010 در كتاب, زبان

شنبه ۸/اسفند/۱۳۸۸ – ۲۷/فوریه/۲۰۱۰

یکی از کارهای فرهنگی مهم که در زمان اشکانیان – گویا در زمان ولخش یا بلاش یکم (در انگلیسی: Vologases فرمانروا: ۵۱ تا ۷۸ م.) – آغاز شد و تا زمان ما بر جا مانده نگارش تفسیری بر اوستا بود به خط و زبان پهلوی (پارسی میانه). چون در آن زمان دیگر زبان اوستایی برای همگان دریافتنی نبود، برای همین موبدان گزارش یا تفسیری بر اوستا به خط و زبان پهلوی نوشتند و نام آن را زند گذاشتند. زند در پهلوی (zand) به معنای «شرح و تفسیر» است. در اوستا «زنتئی» (zantay) به معنای «شناساندن و معرفت» است. واژه‌ی اخیراز مصدر «زن» (zan) در اوستایی و «دن» (dan) پارسی باستان به معنای «دانستن و شناختن» است.

سپس در زمان ساسانیان این تفسیر پهلوی را با خط اوستایی یا «دین دبیره» بازنویسی کردند و نام آن را پازند گذاشتند. پازند در اصل «پئتی زنته» یا پانویسی بر زند بوده است. زند یا تفسیری که امروزه در دست داریم، تفسیری است از عهد ساسانیان. روی هم رفته از تفسیر پهلوی اوستا یعنی از زند ۱۴۱ هزار واژه به ما رسیده است.

سه نام اوستا و زند و پازند در زمان پس از اسلام برای بسیاری از نویسندگان و شاعران و فرهنگ‌نویسان مایه‌ی اشتباه و سردرگمی بوده است. با نگاهی به فرهنگ دهخدا می‌توان نمونه‌هایی از آن را دید. برای نمونه در فرهنگ «غیاث اللغات» آمده که «زند کتابی است که زرتشت دعوی کرد از حق تعالی بر او نازل شده». یا در کتاب «تاج العروس» آمده که «نام کتاب مانی مجوسی است که ‹زندیق› صفت آن باشد». در برهان قاطع درباره‌ی پازند نیز چنین آمده است: «تفسیر زند باشد و زند کتاب زردشت است. برعکس این هم گفته‌اند: یعنی زند تفسیر پازند است. و بعضی دیگر گویند زند و پازند دو کتاب است از تصنیفات ابراهیم زردتشت [؟!] در آیین آتش پرستی. و دیگری می‌گوید که ترجمه‌ی کتاب زند است».
(درباره‌ی ابراهیم خواندن زرتشت بعد می‌نویسم.)

در این نوشتار به معرفی کتابی در زمینه‌ی پازند می‌پردازم:

نام کتاب: واژه‌نامه‌ی پازند
پژوهش و نگارش: موبد رستم شهزادی
ناشر: انتشارات فرَوَهَر
سال انتشار: ۱۳۸۴ خ / ۲۰۰۵ م.
ویراستار: مهرانگیز شهزادی
صفحه: ۳۶۳

شادروان موبدان موبد، رستم شهزادی (۱۲۹۱ تا ۱۳۷۸ خ./ ۱۹۱۲ تا ۱۹۹۹ م) یکی از مفاخر زرتشتیان بود و از نظر دین و فلسفه، تاریخ و حماسه و زبان و ادبیات ایران سرآمد بود. … یکی از کارهای ارزشمند او گردآوری واژه‌های پازند بود که در آخرین دوران زندگی آن را مرتب نمود و برای چاپ آماده ساخت. (برگرفته از پیشگفتار ناشر)

بر پایه‌ی یک شمارش تخمینی (نزدیک ۲۵ درآیه در هر صفحه و ۳۶۰ صفحه واژه‌نامه)، در این کتاب نزدیک ۹۰۰۰ درآیه شرح داده شده است. این کتاب تنها واژه‌نامه نیست بلکه به خاطر وجود نام برخی از کسان و مفهوم‌ها مربوط به دین زرتشتی یا تاریخ ایران باستان، فرهنگ و دانشنامه نیز هست.

این کتاب برای کسانی که به زبان پهلوی و نیز به کار واژه‌سازی علاقه دارند می‌تواند بسیار سودمند و یاری‌رسان باشد. در بسیاری از درآیه‌ها افزون بر خود واژه‌ی پهلوی، ریشه‌ی اوستایی یا پارسی باستان واژه‌ها نیز آورده شده است.

Advertisements

دیدگاه‌ها بسته شده‌اند.